Pusula nasıl hep kuzeyi gösterir ? Pusulanın icadı ve kullanımı

Dünya tarihini değiştiren en büyük etkenlerden birisi de coğrafi keşiflerdir. Yeniçağ’la birlikte başlayan coğrafi keşifler, keşfedilen yeni yerler ve ticaret yollarının değişmesiyle dünyadaki dengeleri değiştirmiştir. Ancak bu coğrafi keşiflerin yapılabilmesi için öncelikle pusulanın bulunması gerekmiştir. Çünkü o dönemlerde okyanuslarda yönünü kaybeden bir geminin herhangi bir keşif yapması düşünülemezdi.

Dünyanın neresinde olursak olalım, pusula ile daima yönümüzü kolay ve doğru bir şekilde bulabiliriz. Günümüzde bile bu basit cihaz ile yönümüzü bulmak sadece birkaç saniyemizi alır. Pusula, üzerinde neredeyse sürtünmesiz hareket edebilecek şekilde dengelenip iğnenin üzerine oturtulmuş bir manyetik ok sayesinde bize yönümüzü gösterir. Bu ok, üzerindeki manyetizma sayesinde Dünya’nın Kuzey Çekim (North Magnetizm) alanına girerek bize daima kuzeyi gösterir.

PUSULA NASIL HEP KUZEYİ GÖSTERİR ? PUSULANIN ÇALIŞMA PRENSİBİ NEDİR ?

Dünya’yı çok büyük bir mıknatıs gibi düşünebiliriz. Dünya’nın manyetik alanı oluşum sürecinde belli bir düzene göre yönlenmiştir ve bir mıknatıs özelliği gösterir. Buna göre Kuzey Kutbu (North Pole) S, Güney Kutbu (South Pole) ise N olarak yönlenmiştir. Pusula mıknatıslarında kullanılan N ve S harfleri de kuzey ve güney kutuplarından esinlenerek verilmiştir. Pusulaki okun kuzey kısmı N, olarak işaretlenmiştir ve farklı kutuplar birbirini çeker prensibinden pusulanın kuzeyi Dünya’nın kuzeyini çeker. Tabi 8.000 millik çapa sahip Dünyamızın yüzeyinde bu çekimin hissedilebilmesi için pusula oku son derece hafif ve sürtünmesiz olarak yerleştirilmiştir. Aksi halde pusulanın manyetik alana göre yönlenmesi mümkün olmazdı.

Dünya’nın bütün ekseni boyunca pusula %100 doğrulukla çalışmaz, bazı bölgelerde sapma görülür. Bu bölgeler ve ne kadar sapma olduğu detaylı haritalarda gösterilir. Pusulayı kullanırken dikkat edilcek bir husus da, etrafında manyetik alan oluşturabilecek metal cisimlerin bulunmamasıdır. Eğer pusula çevresinde, manyetik alanı Dünya’nın yüzeyindekinden fazla olan bir cisim varsa, pusula oku o cisme doğru yönlenir. Bu da hatalı ölçüm anlamına gelir.

Özetle pusulanın çalışma prensibi; manyetik pusulanın en önemli parçası olan ve bir manyetik alan içerisinde bulunan pusula iğnesi serbestçe hareket edebilecek şekilde pusula gövdesine monte edilmiştir. Pusula iğnesi serbest kaldığında her zaman aynı yönü gösterir. İğnenin sabit olarak aynı yönü göstermesi yeryüzünde iğneyi çeken bir gücün olmasından kaynaklanmaktadır. Yeryüzü bir ucu kuzeye, diğer ucu güneye uzanan devasa bir mıknatıs gibidir. Dünya’nın manyetikliği, pusula iğnesinin manyetik kuzeye (manyetik alanın kuzey kutbuna) doğru dönmesine neden olur.

PUSULANIN İCADI VE TARİHİ

Pusula nasıl hep kuzeyi gösterir ? Pusulanın icadı ve kullanımı www.ilgincbirbilgi.com 1

Tarihteki ilk pusulalar mıknatıs taşı kullanarak üretilmiştir. İlk olarak denizciler; küçük bir parça mıknatıs taşını bir çöp üzerine koyup suya bıraktıklarında, çöpün Dünya’nın manyetik alan çizgileriyle aynı hizaya gelip, bir ucunun Kutup Yıldızı’nı gösterdiğini keşfettiler. Bu keşfi hemen bir ikincisi takip etti. Mıknatıs taşına uzun süre temas ettirilen demir veya çelik bir iğne de kuzey-güney istikametinde hizaya geliyordu.

Pusula 12. yüzyılda muhtemelen Çinli ve Avrupalı denizciler tarafından ayrı ayrı keşfedilmiştir. Bir başka teoriye göre ise önce Çinliler tarafından keşfedilip, Araplar vasıtasıyla Avrupa medeniyetine ulaşmıştır. Fransa’da pusuladan ilk olarak 1200’de söz edilmeye başlandı. Bunu,1207’de İngiltere ve 1213’te İzlanda izledi. O zamanlar pusulanın ilkel bir yapısı vardı. İlk önemli gelişmeyi gerçekleştiren Pierre de Maricourt oldu (1269). İğneyi bir mile geçirdikten sonra, bunu bir yanı saydam ve derecelenmiş bir kutunun içine yerleştirdi ve ilk ilkel pusulayı yapmış oldu.

PUSULANIN KULLANIM ALANLARI

Pusula başlangıçta denizciler tarafından seyrüseferde kullanılmıştır. Denizcileri; sivil havacılar, askerler (kara, deniz ve hava kuvvetleri), madenciler, mimarlar, ormancılar, tapu ve kadastro işi ile uğraşan harita teknisyen ve harita mühendisleri, izciler, dağcılık sporu yapan dağcılar, koşarak hedef bulma (oryantiring) sporu yapan sporcular, yelken yarışı yapan yatçılar takip etmiştir.

PUSULA ÇEŞİTLERİ VE TÜRLERİ HAKKINDA BİLGİLER

Standart plaka , aynalı, askeri ve kutu (prismatik) pusulalar doğada kullanılan modern dizayn edilmiş pusulalardır. Askeri tip pusulalar daha çok hassas ölçümlerin yapılabilmesi için tasarlanmıştır; hassas ölçüm yapılması zor olduğundan bu tip pusulaların kullanımları da oldukça zordur. Standart veya aynalı pusulaların kullanım alanı daha yaygındır. Parmak pusula oryantiring sporu için en kullanışlı olan pusuladır. Ataç pusulalar, döner kapsülün altına yerleştirilmiş ataç yardımıyla haritalara takılabilirler.

Mıknatıs ile çalışan pusulalarda oluşabilen sapmalar iki ana gruba ayrılır :

Yapay sapma (deviasyon)

Doğal sapma (varyasyon)

Kerteriz (açıklık) pusulası

Manyetik güney açısını (açıklık) belirlemek için herhangi bir gök cisminden kerteriz almaya yarayan ve kaptan köprüsünün açık bir noktasına yerleştirilen bir pinülle donatışmış büyük pusuladır.

Asma pusula

Gemilerin seyir kamaraları ile süvari ve ikinci kaptan kamaralarının kemerlerine başaşağı olarak asılan özel bir pusuladır. Bu pusulalar süvari ve ikinci kaptanın dinlenirken gemi rotasını kontrol etmesini sağlar.

Elektromanyetik pusula

Hareketli donanımı bir eksen çevresinde dönen ve aygıttan bağımsız bir manyetik alanın etkisindeki bir mıknatıstan oluşan, elektro manyetik ölçü aygıtıdır. Pouilletin tasarladığı ve Gaugainin geliştirdiği tanjant pusulasında, yer manyetik alanıyla içinden ölçülecek akımın geçtiği sabit bir bobinin yarattığı alanın bileşkesinin etkisindeki mıknatıslaşmış iğne tanjantı bu akımla, orantılı bir açı kadar sapar. Buna benzer, aynı mantıkla çalışan sinüs pusulası da vardır.

Dümen (Dümenci) pusulası

Serdümenin verilen rota açısından ayrılmaması için dümen dolabının üzerine yerleştirilen pusulalardır.

Filika pusulası

Küçük teknelerde ve filikalarda kullanılan, kararlılığı yüksek ufak ebatlardaki, küçük pusulalardır.

Sıvılı pusula

Pusula kartının salınımlarını azaltmak için kabında alkol ve su karışımı bulunan bir pusula çeşididir.

Sıvılı pusula bir sakıncayı ortadan kaldırır. Manyetik donanımı, su-alkol karışımı bir sıvı içinde yüzen şamandıralara bağlı iki büyük mıknatıstan meydana gelir. Bu şamandıralar pusulanın ağırlığını hafifletir ve mil üzerindeki pusula mihverinin sürtünmesini azaltır. Çelik gemiler yerin manyetik alanının yeğinliğini ve yönünü büyük ölçüde değiştirir. Bundan dolayı belirli yönlerde pusulayı kimi kez kullanılamaz hale getiren önemli sapmalar ortaya çıkar. Geminin demir kısımlarının etkisi pusulanın yakınına uygun biçimde yerleştirilen denkleştiricilerle giderilir. Sürekli manyetiklik, mıknatıslarla geçersiz hale getirilir, geçici manyetiklik ise yumuşak düşey demirlerle (bilyeler ve flinder çubukları) geçersiz hale getirilir.

Cayroskop pusulası

Cayroskopun mekanik kararlılığına göre düzenlenmiş ve bu nedenle manyetik etkilere karşı duyarsız olan bir pusula türüdür.

Ağırlık merkezinden asılan ve elektrik yardımıyla büyük hızla döndürülen bir cayroskoptan meydana gelir. Başka bir düzenek olmaksızın, ekseni dönmeye başladığı anda yöneltildiği bir yıldızın hareketini izler. Bir karşı ağırlık sistemi bu yatay ekseni yerinde tutar ve bir sönümleme sistemi bu eksenin coğrafi kuzey doğrultusundan ayrılmasını önler. Düzelticiler, geminin enlemini, hızını ve çeşitli hareketlerden kaynaklanan ivmeleri göz önünde bulundurmayı sağlar. Yineleyiciler, dümen kamarasına, kaptan köprüsünün iki yanına yerleştirilir ve radyogonyometre, radar vb. ile donatılır.

Yavru pusula

Cayropusulanın hareketlerini bir senkron motor sistemiyle izleyen ve bir pusula gibi yön gösteren aygıttır.

Kerteriz almak için geminin sancak/iskele alabandalarına yakın köprü üstlerine olduğu gibi geminin yeke dairesine, harita kamarasına ve kimi kez de kaptan kamarasına yerleştirilir.

Kadranlı pusula

Bir kutu içine yerleştirilen ve aygıtı yönlendirerek istendiğinde saati öğrenmeyi sağlayan küçük güneş saatidir.

KULLANIM ALANLARINA GÖRE PUSULA ÇEŞİTLERİ

Havacılık ve Denizcilik

Bütün doğrultuları manyetik kuzey doğrultusuyla karşılaştırmaya yarayan aygıt.

Manyetik kuzey, gerçek kuzey, yani coğrafi kuzey ile doğal sapma denilen bir açı oluşturur. Harita üzerinde işaretlenen bu açı yardımıyla pilot ya da kaptan uçağının ya da gemisinin gidiş yönünü tayin edebilir.

En basit pusula olan kuru pusula üzeri bir camla kapatılmış ve kardana asılmış bir kaptan oluşur. Bu kabın merkezinde üzerine bir mihver (pusula mihveri) oturtulmuş sivri uçlu düşey bir mil bulunur. Pusula mihveri üzerine rüzgar gülü yapıştırılmış hareketli bir çember taşır; rüzgar gülüne de birbirine koşut mıknatıslı birçok iğneden meydana gelmiş manyetik bir donanım asılıdır. Geminin yalpalaması ve rotadan kaçması, rüzgar gülünde, sönümlenmesi uzun süren salınımlara yol açar.

Jeomanyetik

Eğim pusulası

Belirli bir yerde yer manyetik alan doğrultusunun ufukla yaptığı açıyı ölçen, yatay bir eksenin taşıdığı mıknatıslaşmış iğne. Eğimin göz önüne alınması XVI yy. sonunda yaşamış İngiliz fizikçi Roment Norman’ın düşüncesidir.

Yükselim pusulası

Belirli bir yerde manyetik meridyenin coğrafi meridyenle yaptığı değişken açıyı ölçen pusula. Yatay bir düzlemde devinen mıknatıslaşmış bir iğnenin tam olarak kuzey-güney doğrultusunu almadığını ilk kez Kristof Kolomb’un gözlediği sanılır.

Topograf (topografya) pusulası

Arazi ölçümlerinde kullanılan ve bir gözleme düzeneğiyle donatılmış pusula.

Uçları derecelenmiş bir çember üzerinde hareket eden mıknatıslaşmış yatay bir iğne, kare bir kutunun içindedir. Kutunun yanındaysa bir dürbün ya da iki pinül vardır. Bunların doğrultusu, derecelerin bulunduğu bir çapa koşuttur. Bu aygıt, A tepe noktasına ulaşmayan BAC üçgenini ölçmeye yarar.

PUSULA NASIL YAPILIR ? BASİT PUSULA YAPIMI

1. Yöntem

Pusula nasıl hep kuzeyi gösterir ? Pusulanın icadı ve kullanımı www.ilgincbirbilgi.com 1

Eğer yanınızda bir pusulanız yoksa, sizde yüzyıllar önce insanların yaptıkları gibi basit bir pusula yapabilirsiniz. Kendi pusulanızı yapmak için gerekli olan malzemeler şunlardır :

– Bir iğne veya ince bir çelik parça  (Örneğin; Açılmış bir ataç).

– Suyun üzerinde yüzebilen mantar gibi küçük bir şey, küçük bir parça strafor.

– Büyük bir tabak, tercihen pasta tabağı, çapı 23-30cm, derinliği 2,5 cm civarı.

Pusulanın yapımı :

İlk olarak yapılması gereken iğneyi bir mıknatısa çevirmektir. Bunu yapmak için en kolay yol, bir mıknatısı iğneye 10-20 kere aynı yönde sürtmektir. Mıknatısın olmadığı zamanlarda mıknatıslama işlemi, iğneyi yün bir kazağa sürterek de yapılabilir.

Daha sonra suda yüzecek olan cisminizi, şamandıranızı, su dolu kabınızın ortasına koyunuz.

Suyun üzerinde duran bu şamandırayla hemen hemen sürtünmesiz bir ortama sahip olursunuz. Mıknatıslanmış iğnemizi şamandıramızın ortasına koyduğumuzda iğnenin ucu yavaş bir şekilde dönerek bize kuzey-güney doğrultusunu gösterecektir.

2. Yöntem

Kendi pusulanızı yapmak için gerekli olan malzemeler şunlardır :

– Mıknatıs

Pusula nasıl hep kuzeyi gösterir ? Pusulanın icadı ve kullanımı www.ilgincbirbilgi.com 3

– Çelik iğne

– İnce iplik (20 cm uzunluğunda)

– Tahta kursun kalem

– Su bardağı

– Kağıt 2,5×5 cm

Pusulanın yapımı :

Kağıdı ikiye katlayın. İpliği iğneye geçirin ve ipliğin ucunu düğümleyin. Kağıdı biraz açın ve kat yerinin içinden,orta noktasından iğneyi geçirin. Yavaşça, düğüm yerini delikten çıkarmadan, ipliği delikten geçirin. İpliği iğneden çıkarın ve açıktaki ucunu kalemin ortasına bağlayın. İplik kağıdı bardağın dibinden 2-3 cm kadar yukarıda tutacak kadar uzun olmalıdır. İğneyi, mıknatısın bir ucuyla 20 defa aynı yere sürterek mıknatıslayın. Şimdi kağıdı çadır gibi tutarak, iğneyi yatay bir şekilde kağıdın iki kenarından geçirin. İğneyi, bardağın içinde serbestçe sallanacak şekilde sarkıtın. İğne birkaç defa döndükten sonra, kuzey-güney doğrultusunda duracaktır.

Önceki yazımız Kesilen bacağından lamba yapıp, lambayı da satışa çıkartan adam hakkında ilginç bilgiler vermektedir.

  

Pusula nasıl hep kuzeyi gösterir ? Pusulanın icadı ve kullanımı” için 1 yorum

  • 26 Şubat 2015 Saat 04:03
    Permalink

    keşke bu siteyi daha önce keşfetseydim emeğiniz için tşklerrr

Yorumlar kapalı