Colorado, Grand Canyon’da su kaynakları tehlike altında

Bir okyanus gezegeni olan bu gezegende, suyun çok az bir kısmı nehirlerde, buzullarda ve göllerdedir. Bu kırılgan taze su hazineleri hızla kuruyor.

Amerika’nın göbeğinin tam aşağısında, devasa bir yeraltı gölü yatar. Göldeki su öyle hızlı pompalanıyor ki, 25 yıl sonra civardaki çiftlikler su kaynaklarını kaybedecek. Avrupa’nın su rezervi olan buzullar hızla eriyor. Küresel ısınma, buzulların hacmini yarıya indirmiş durumda. Bazı yerlerde hala öyle bol su var ki, suyu tükettiğimize inanmakta insan zorlanıyor. Ama tüketiyoruz ve su kaynakları tehlike altında.

Dünya çapında büyüyen su sıkıntısı, en çok Afrika, Hindistan, Çin ve Birleşik Devletler’in güneybatısı gibi hızlı nüfus artışı olan bölgeleri vurdu. Bin yıl önce, Anasaziler, Büyük Kanyon (Grand Canyon) ‘da şaşılası bir uygarlık kurdu. Bu çölde ekin ekmek için, Anasaziler suyu biriktirmeyi ve suyolu açmayı öğrendi. (Anasaziler, (MS 500 – MS 1300), Kolorado ve New Mexico bölgesinde yaşamış olan bugünkü Hopilerin ataları.)

Colorado, Grand Canyon’da su kaynakları tehlike altında www.ilgincbirbilgi.com 1

Yazar ve antropolog Wade Davis, dünyada en büyük tehlike altındaki nehirlerden biri hakkında, Colorado hakkında yazıyor.Buraya geldiğimde, gördüğüm taş duvarlar beni çok etkiledi. Yazıya döktüğüm şeylere dokunmayı bu yüzden severim.

Arkadaşım Shana Watahomigie’nin damarlarında Colorado Nehri akıyor. Anasazilere hayran kalmamak mümkün değil. 1000 yıl önce burada yaşamış, susuz bir yere evlerini kurmuşlar. Ama 300 yıllık gelişmenin ardından, uzun süren kuraklık Anasazileri vurmuş. İnsanlar aç kalmış, savaşlar çıkmış. 50 yıl süren kuraklık her şeyi toza çevirmiş ve Anasaziler bu kuraklıkta ortadan kaybolmuş.

Chaco Kanyonu, Colorado Nehri’ne bağlı olan çöl şehirleri için akıllardan çıkmayacak bir uyarıdır. Rocky Dağları’nda yükseklerde başlayan Colorado Nehri 2250 kilometredir. Nehir, yedi batı eyaleti ve Meksika için can suyu demektir. Bugün dünyanın birçok büyük nehri gibi Colorado’nun da başı dertte.

Nehir suyunun %75’ini, Rocky Dağlarının üzerindeki kar örtüsü sağlar. Daha sonra, bu savunmasız nehir 1600 kilometrelik kavurucu çölü geçer. Grand Canyon girişinde barajla çevrilen Colorado, büyük bir baraj gölü olan Powell Gölü’nü meydana getirir. Çöl güneşi her yıl, Powell Gölü’nün milyonlarca litre suyunu buharlaştırır. Doğaya ne zaman müdahale etsek mutlaka, ama mutlaka beklenmeyen sonuçları olur.

Glen Kanyon Barajı temiz, ucuz elektrik sağlıyor ama 60’lı yılların başında barajı inşa ederek nehrin ekolojisini değiştirdik. Çevreci gruplar, barajı tamamen kaldırmanın artı ve eksilerini tartışıyor. Tartışmalara yol açan baraj inşası kararı, tamamen yanlış olduğu ortaya çıkan yağış tahminlerine dayanıyordu. Tüm güney batıda, yağış miktarı yaklaşık yüzyıldır azalıyor.

Bilim adamlarının çoğu, kurak dönemin önümüzdeki yüzyılda daha da kötüye gitmesini bekliyor. Küresel ısınma, kuraklığın şiddetini arttıracak. Amerika’nın güney batısında uzun süren bu kuraklık, bir sonraki neslin karşısına çözümü zor bir iş olarak çıkacak.

Colorado, Grand Canyon’da su kaynakları tehlike altında www.ilgincbirbilgi.com 2

Powell Gölü’nün hacmi 2006’dan bu yana yarıya indi. Belki bir daha asla tam olarak dolmaz. Artan su tüketimi yüzünden baraj gölünün de suyu çekildi. Colorado Nehri’nin kuruduğuna inanmak, yine de imkansız olanı düşünmek gibiydi. Powell gölünün yarı yarıya boşaldığını görünce, çıkacağımız bu yolculuğun acil olduğunu hissettim.

Kızım Tara’da benim gibi bir nehir faresidir. Bu yolculuk önümüzdeki ay üniversiteye başlamadan once birlikte çıkacağımız son yolculuk olabilir.

Tara; “Babam çok şanslı. İşi gereği muhteşem nehirlerle ilgileniyor. Her fırsatta peşine takılıyorum.”

Colorado Nehri, kitabımın ana karakteri. Colorado ile ilgili öğrendiklerim, umarım bütün dünyada benzer sorunlara ışık tutar.

Kanyonun şekil alması sismik değişimle başlamış olabilir, ama işin sonunu Colorado Nehri getirdi. Nehir, kayaları oyarak bir mil derinlikte bir kanyon oluşturacak güçteydi. Colorado, baraj kurulmadan önce Mississippi’den 10 kat bulanıktı. Onca iri taneli kum, milyonlarca yıl zımpara kağıdı etkisini sürdürdü. Aşındırıcı su baskınları, dünyanın en görkemli kanyonunu, Grand Canyon’u heykel gibi ortaya çıkardı.

Grand Canyon’da salla yolculuk 400 kilometredir. Geriye yaslanmak için tek bir şans vardır. Shana Watahomigie, park korucusu. Kanyondaki tek Kızılderili nehir kılavuzu.

Kıtanın en bulanık nehrinin, Glen Kanyonu barajının altında billur gibi şeffaflaşması biraz garip. Kum ve çamurun tamamı Powell Gölü’nde yakalanıyor.

Yaz fırtınaları, kanyondan hızla aşağı ve oradan nehre inen sellere sebep olur. Bugün, nehre akan bulanık su kolları, Colorado adının sebebi olan kahverengi rengi kısmen geri kazandırıyor. Ancak nehir, artık doğal halinden çok uzak. Harvard’dan eski bir arkadaşım da bize katılıyor. Robert Kennedy ve kızı Kick.

Robert Kennedy; “Babam, hayatını nehirlere adadı. Hudson nehrini kurtarmasıyla ün yapmıştır. Oysa nehirleri tekrar sağlıklı hale getirmek için bütün dünyayı dolaşmıştır. Babam, küçüklüğümde bizi akarsu gezilerine götürmeyi severdi. Daha 12 yaşındayken Colorado nehrinde botla yaptığımız gezi, bana muhteşem bir hediye olmuştu. Ülkemiz ve nehirleri hakkında ne kadar çok şey öğrendiğimi sonradan fark ettim.”

Bir nehrin, taş atsan karşıya ulaşacak kadar dar bile olsa 30 milyon insanın susuzluğunu giderebileceğine inanmak zor. Demek istediğim, bu nehirde kovalar dolusu su var. Evde suyu musluktan içiyoruz ama burada, suya kaynağında dokunuyoruz. Dokunmamız gerek.

Kuraklık nehri giderek zayıflattığı için, Kick ve Tara ileriki yıllarda çocuklarıyla böyle bir yolculuk yapabilir mi diye merak ediyor.

Colorado, Grand Canyon?da su kaynaklar? tehlike alt?nda www.ilgincbirbilgi.com 3

Grand Canyon’un sonuna kadar gitmeyi başaran ilk gezgin, iç savaş gazisi, tek kollu John Wesley Powell’dır. Bu ücra yerdeki kanyonda, Powell’ın keşif gezisi gözünüzde canlanıyor. Bir düşünün. Adamlar iki sandal ve malzemelerinin neredeyse hepsini kaybetmiş. Aralarından üç kişi, kanyondan sağ çıkamamış. 1869’da nehrin yukarısından başlayan Powell ve ekibi, 99 günde 1600 kilometre yol kat etmiş. Kimsenin cesaret edemediği bir şeyi yapmış.

Powell, birçok yönden öngörü sahibiymiş. Çölde suya muhtaç şehirler kurulursa nehir kurur diyerek uyarmış. Powell, ayrıntılı haritalar hazırlayıp kanyonun 3 boyutlu fotoğraflarını çekmek için sonradan Saddle Kanyonu’na dönmüş.

Lider kılavuzumuz Regan’dan, o eski fotoğrafların çekildiği yerleri söylemesini istedim. Powell’ın buraya geldiği tarihten günümüze kadar, nehrin nasıl değiştiğini görmek için fotoğrafın çekildiği yeri Bobby’yle aradık. Fotoğrafın icadından sadece 30 yıl sonar çekilmiş olan bu 3 boyutlu görüntüler, ayın ilk video görüntüleri gibi büyüleyici ve uzaylı işi gibi görünmüştür.

Bulduğumuz kanyonda karşı kıyıdaki kum setinin yok olduğu görülüyor. Akıntıya karşı kurulan baraj, nehri ve kıyılarını ciddi şekilde değiştirdi. Akış yönünde ilerleyerek, bu tarihi fotoğrafların çekildiği yerleri bulmaya çalıştık. Bir yanı düzleşmiş bu kaya bir işaretti. Asya’dan gelen ılgın ağacı, kanyonda yayılınca yerel bitkilere yer kalmamış.

Baraj kurulmadan önce, bahar taşkınları her yıl bitki örtüsünü söküp götürürdü. Ama artık Shana gibi park korucuları, kontrol altına almak için ılgın ağacını ya kesiyor ya da köküne zehir koyuyor. Bu nehir, uzağı göremeyen mühendislik çözümleri yüzünden, babamın bana 40 yıl once gösterdiği nehirden çok farklı. O zamanlar buralarda çok geniş kumsallar vardı. Nehirde çeşit çeşit hayvanlar vardı. Su samurları, misk fareleri vardı. Bugün artık yoklar. Bugün barajın saldığı suyun sıcaklığı, nehrin eski sıcaklığından 20 derece düşük. Colorado’ya özgü sıcak su balıkları, hayatta kalmak için mücadele ediyor. Yaşama alanlarına zarar verilmesi, kanyondaki bütün türleri etkiliyor. Gila canavarı, benzersiz su depolama yeteneği sayesinde bu kurak topraklarda başarılı şekilde gelişiyor.

Colorado, Grand Canyon’da su kaynakları tehlike altında www.ilgincbirbilgi.com 4

Burada Gila canavarlarını, çıngıraklı yılanları görünce babam çok heyecanlandı. “Çöle çok iyi uyum sağlıyor. Tehlikeli değiller. Biyolojik çeşitlilik bir lüks değildir. Hayatta kalabilmek için diğer türlere ihtiyacımız var.”

Bir zamanlar kıyıda gezen bu hayvanları, Anasazilerin bıraktığı işaretlerden biliyoruz. Çoğu, yaşam alanlarıyla birlikte ortadan kayboldu. Bu nehir, Bobby’nin 40 yıl önce geldiği nehir değil.

Benim çocukluğumda, bu bitkilerin hiçbiri burada değildi. Kızılderililerin eskiden ekin yetiştirdiği kum setleri kocamandı. Kum setleri daha küçük ve kıyıda daha fazla bitki olduğu için, artık atalarımız gibi bitki yetiştiremiyoruz.

Anasaziler, hasattan sonra tahılı buraya getirip bu mağaraya depolarlarmış. 1000 yıl önce terk edilen bu çok eski tahıl ambarları, yaşam tarzları kuraklık yüzünden yok olana kadar nehrin kıyısında ekin eken bu insanları bize hatırlatıyor. Olanları unutup suyu her zaman varmış gibi düşünmek kolay. Ama nehir, özellikle Anasazilerin hayallerinin son bulduğu bu yerde kolaya kaçmanın yanlış olduğunu gösteriyor.

Her gün suyun akış yönünde ilerlerken, hemen fark edilmese de barajın çeşitli yollardan kanyonu etkilediğini gördüm. Buna rağmen, gezdiğim nehirler arasında hala en büyüleyicisi. Bir buçuk kilometre önceden nehrin hızlandığı hissediliyor. Büyük bir akıntıya yaklaştığını anlıyorsun. Powell’ın nasıl korktuğunu düşünsenize. Bu dar ve uzun kanyonda sıkışıp kalmış, hiç çıkış yolu yok, yaklaşan akıntının şiddeti hakkında hiçbir fikri yok.

Tara yıllardır nehirleri tanıyor. Kanosu ters dönerse nasıl düzelteceğini biliyor. Ama bu sefer nehirde gerçekten sorun yaşadı. Tara; “Birden kanom ters döndü, insan suyun altındayken yön duygusu falan kalmıyor. Su yüzüne çıkabildiğine insan inanamıyor.”

Nehir insanı öldürebilir. Ama tıpkı Tara gibi tehlikelerle yüz yüze gelip onları yenmek, insanın karakterini geliştiriyor, kararlılık kazandırıyor. 10.000 nesildir, hayatta kalmak için doğayla mücadele ediyoruz. Değerlerimiz birçoğu bu mücadeleden kaynaklanıyor. Günümüzde, çoğumuz şehirlerde yaşıyoruz. Ama bu ücra kanyonda nehirle mücadele etmek, bizi yeniden vahşi doğaya bağlıyor. Bir yerde eski kimliğimize kavuşuyoruz.

Nehirler, ruhumuzu iyileştirebilir. Bazen onlar uğruna mücadele etmemiz gerekir.” Shana, Havasupai kabilesinin ünlü sözü. Onlar 800 yıldan uzun süre bu verimli kanyonda yaşadılar.

Bir noktada, bu akarsu kolu yok edilmek üzereydi. Ben doğmadan kısa bir süre önce, politikacılar burada baraj kurulmasına karar vermiş. Kanyon, baraj yüzünden 60 metre suyun altında kalacaktı. Kabilenin yaşlıları, baraja karşı mücadele ettiler ve kazandılar. Yurtlarını ve Colorado Nehri’nin büyük bir kısmını kurtardılar.

Colorado, Grand Canyon’da su kaynakları tehlike altında www.ilgincbirbilgi.com 5

Salla son yolculuğu Lava’da yaptım. Lava’da yol almak, insanın hayatını derinden etkiliyor. Sudan çıktığın zaman nehre bağlanmış oluyorsun, sanki onun bir parçası oluyorsun. Shana, kitabım hakkındaki düşüncelerime epey şekil veriyor. Bu geziden sonra, Colorado’daki diğer araştırmalarıma katılmayı kabul etti.

Salla yolculuk bitti, Tara şimdi daha uzun bir yolculuğa hazırlanıyor. Üniversiteye gitmeden önce bu muhteşem nehri tanıma fırsatı bulduğu için şükrediyorum. Colorado’nun şeklini değiştirmiş olabiliriz, ama onun bize şekil verme yeteneğini yok etmedik. Nehri gerçekten görmek için, kanyon duvarlarının ötesini görmek gerekir. Colorado tam burada sağlıklı görünüyor olabilir ama Grand Canyon’un aşağısında nehir hasta ve can çekişiyor.

Suyun akış yönünde 15 kilometre aşağıda, Mead gölü tıpkı Powell gölü gibi kuruyor. Hoover barajının oluşturduğu Mead Gölü, Las Vegas’ın ana su kaynağı. Colorado’nun suyunun %80’i tarımda kullanılıyor. Su, çiftçiler için neredeyse bedava. Suyu korumaları için onları teşvik eden bir şey yok. Taşırma sulaması son derece ilkel. Anasaziler bu yöntemi 1000 yıl önce kullanıyordu. Günümüzde, tarla sulamanın çok daha verimli yolları var.

Ekin yetiştirirken ya da kentler kurarken seçimler yaparız. Colorado’dan faydalanılınca, ucuz topraklar değer kazandı. Mead Gölü, çöle hayat getirdi. Las Vegas ve diğer şehirler, tıpkı ılgın ağacı gibi hızla yayılıyor. Ama bu büyümeyi sürdürmek için yeterli su yok. Las Vegas, suyu koruma eğiliminde ancak kişi başına düşününce birkaç şehir çok fazla su tüketiyor.

İhmalkarlığımız, Meksika yakınında, nehrin aşağısında bizi yakalamaya geliyor. Buradaki köprüden, 50 yıl önce 180 metre genişliğindeki nehir geçiliyordu. Ama artık nehir yok. Nehir suyunun sadece %8’i Meksika’ya varıyor. Meksikalı balıkçılar bir zamanlar geniş, gürül gürül bir nehirde yaşıyordu. Nehir artık durgun, balıksız, sığ bir kanal. Birçok aile göç etmek zorunda kaldı. Nehir, deltaya yaklaşırken iyice kuruyor. Colorado artık asla denize ulaşamayacak. Ancak nehrin başka harika yanları hala var, tekrar sağlığına kavuşturulmayı bekliyor. Shana’nın halkının biricik yuvaları olan kanyonu korudukları gibi, eğer istersek Colorado’yu sağlığına kavuşturabiliriz.

Bu nehir bize çok şey veriyor. Böyle bir yolculuk, karşılık olarak bir şey vermeyi akla getiriyor. Hepimiz bu işin içindeyiz. Damla sulama gibi verimli yöntemler kullanarak daha az suyla daha fazla ekin yetiştirebiliriz. Çiftçiler, ekin yetiştirirken suyu korumalı, evde suyu nasıl koruyacağımızı öğrenmeliyiz. Debisi düşük bir duş başlığı kullanırsak, yılda 19.000 litre su tasarruf edebiliriz.

Arabanızı yıkarken suyu açıp kapatabilen ağızlıklı hortum kullanırsanız, her yıl 22.000, 26.000 litre arasında su tasarrufu yapabilirsiniz. Evde kullanılan suyun dörtte biri tuvalete gidiyor. Verimli bir tuvalet, yılda 45.000 litre su tasarruf edebilir.

Colorado, Grand Canyon’da su kaynakları tehlike altında www.ilgincbirbilgi.com 6

Araba yolunu temizlerken hortum yerine süpürge kullanın. Ev sahipleri, çok su tüketen çim yerine yerli bitkiler dikebilir. Fazla sulamamak için akıllı kumanda kullanmaya başlayabilirsiniz.

Su sıkıntısı, bazı yerlerde felaketlere yol açıyor. Her yıl, sadece Afrika’da bir milyonun üzerine çocuk temiz içme suyu olmadığı için ölüyor. Bunun bile çözümü var. Dokuz yaşında bir çocuk, Afrika’nın temiz su nedir bilmeyen köylerinde 250’den fazla kuyu açmak için bağış topladı.

Her büyük sorunun çözümü, kararlı bir insanla birlikte ortaya çıkar. Suyun korunması, sorumluluk ve politik niyete bağlıdır. Sarf etmediğimiz suyun nehirde kaldığını kontrol etmemiz gerekir.

Önceki yazımız Mezar taşına mektup bırakan kişinin ilginç isteği hakkında bilgi vermektedir.